21 października 2018 r. Mamy godzinę 18:13.

Parafia - Obraz Santa Conversazione

Historia obrazu
santa conversazione

Omawiany obraz przedstawiający Świętą Rozmowę odkryty został w trakcie prac konserwatorskich, prowadzonych w latach 1969 - 1971 przez Pracownię Konserwacji Dzieł Sztuki Krakowskiego Oddziału PKZ. Obraz ten wielokrotnie przemalowany ukryty był pod dwoma późniejszymi nawarstwieniami o różnej tematyce ikonograficznej:
- nawarstwienie barokowe przed 1748 r. wyobrażające Immaculatę. Przedstawienie to zostało wymienione w wizytacji kościoła przeprowadzonej przez biskupa A. Załuskiego w 1748., jako obraz z ołtarz głównego
- nawarstwienie bezstylowe z XIX w. przedstawiające Matkę Boską ze świętymi karmelitańskimi klęczącymi po obu jej stronach. Do tego obrazu nie zachowały się żadne materiały archiwalne
Opis ikonograficzno - analityczny
W obrębie tradycyjnego gotyckiego schematu Sacra Conversazione przedstawiona została centralna postać Maryi, stojącej w lekkim kontrapoście na półksiężycu, z głową pochyloną, z charakterystycznym ukośnym spojrzeniu na nagie Dzieciątko siedzące na jej prawej ręce. Chrystus zwrócony w stronę Matki, jedną rękę unosi w geście błogosławieństwa, w drugiej trzyma jabłko. Tę rączkę Dzieciątka podtrzymuje lekko Madonna. Po prawej stronie Maryi przedstawiono św. Urbana, po lewej św. Marcina z żebrakiem klęczącym u stóp.
Madonna ubrana jest w brokatową suknię ze złotym ornamentem o motywie owocu granatu wspartego na grubej łodydze oplecionej wicią akantowa. Akant stanowi również obramienie granatu . Suknia wycięta pod szyją obramowana jest wąskim pasem jasnego futra, widoczny rękaw posiada laminowanie z taśmy. Maryja na ramionach ma narzucony płaszcz spięty na piersiach klamrą. Lewa jego poła opada do ziemi kłębiąc się u stóp i drapując w bogate fałdy , prawą połę przesłaniającą ukosem przód sukni podtrzymuje lewe przedramię ręki Maryi. Długie włosy bogato trefione opadają z ramion do pasa. Maryja ma dziewiczą twarz , o wysokim wypukle sklepionym czole, pełnych policzkach , prostym wąskim nosie, podbródek lekko podgięty. Głowę Nakrywa złota korona z obręczą i sterczynami wysadzanymi drogimi różnobarwnymi kamieniami en cabochon.
Św. Urban przedstawiony w całej postaci, stoi zwrócony w 3 w stronę Maryi. Ubrany jest w habit papieski z narzuconym na ramiona płaszczem opadającym i drapującym się przy stopach z opuszczonym kapturem. Głowę świętego nakrywa papieska tiara w formie trzech spiętrzonych koron. W prawej ręce święty trzyma potrójny patriarchalny krzyż osadzony na długim drzewcu. Lewą ręką zgiętą w łokciu podtrzymuje zamkniętą księgę, na której leża trzy kiście winogron, stanowiące oprócz krzyża i tiary , atrybut świętego. Pod księga podłożona jest poła płaszcza, układającego się w bogate fałdy. Stojąca postać św. Marcina zwrócona jest w 3 w kierunku Maryi. Święty ubrany jest w obcisłą szatę z długimi rękawami z odwiniętymi mankietami oraz w płaszcz, przerzucony przez lewe ramię. W prawej ręce trzyma miecz, którym odcina połę płaszcza, odsłaniając żołnierskie wysokie buty. Malowidło w partii głowy świętego uległo poważnemu zniszczeniu i posiada słabo czytelne rysy twarzy. Nakrycie głowy stanowiła niska czapka przesłaniająca czoło i uszy. U stóp świętego klęczy niewielka postać półnagiego żebraka wspartego na kiju. Człowiek ten ubrany jest w poszarpany strój, głowa bez nakrycia . Rękę wyciąga w błagalnym geście do góry, ku świętemu Marcinowi, którego jest atrybutem.
Kompozycja przedstawiona została na jednolitym złotym groszkowanym tle z wygrawerowanym ornamentem z przeplatających się łodyg i przestylizowanego akantu. Głowy Maryi, Dzieciątka Jezus oraz obu świętych ujmują aureole tłoczone w tle w formie koncentrycznych kręgów na obrzeżu.
Analiza stylistyczna
Pomimo posłużenia się przez twórcę obrazu tradycyjnym, wczesnośredniowiecznym tematem ikonograficznym "Sacra Conversazione", powstanie obrazu można umieścić w epoce późnego gotyku. Na takie stwierdzenie pozwala analiza wzajemnych relacji Madonny i Dzieciątka, analiza szat w aspekcie kostiumologicznym i pod katem kształtowania się draperii, a także motywów ornamentalnych, tła i nimbów.
Centralną postać Maryi i Dzieciątka łączą silne wzajemne relacje uczuciowe, co przejawiło się w zwróceniu się Chrystusa ku Matce, która pochyla głowę i patrzy na Syna. Takie ujęcie jest charakterystyczne dla późnogotyckich przedstawień i kontrastuje z wcześniejszym typem hieratycznych Madonn prezentujących wiernie Odkupiciela, lecz nie zdradzających żadnych macierzyńskich uczuć.
O czasie powstania malowidła świadczy sposób formowania fałdów płaszcza Madonny, opadającego ciężko na ziemię i kłębiącego się u Jej stóp, a ponadto udrapowanie szat postaci bocznych o charakterystycznym łyżkowatym fałdowaniu, wskazującym na powstanie malowidła w okresie postwoszowskim.
Datowanie uściśla analiza ornamentu sukni Maryi, gdzie obok tradycyjnego dla XV wieku motywu owocu granatu występuje łodyga opleciona wicią akantową, charakterystyczna dla sztuki ok. 1500 roku.
Ważnym elementem dla datowania omawianego obrazu jest analiza kostiumologiczna nakryć głowy. Obok tradycyjnych gotyckich form tiary św. Urbana i korony Maryi, wydaje się, że silnie uszkodzona czapka św. Marcina jest typowa dla nakryć głowy dla przełomu XV/XVI wiek i pocz. XVI wieku.
Ornamentyka tła w postaci wici akantowej o przeplatających się łodygach jest niezwykle charakterystycznym elementem w późnogotyckich obrazach małopolskich z początku XVI wieku. Występuje ona np. w tryptyku z Dębna Podhalańskiego, datowanego na ok. 1500 r., w obrazie św. Rodziny z Ołupina z ok. 1510 roku znajdującego się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, Oddział Szołayskich, czy w obrazie Sacra Conversazione z Łękawicy z pocz. XVI w. Bardzo zbliżony motyw wici roślinnej występuje w tryptyku ze Starego Bielska ok. 1500 r.
Występowanie tłoczonych plastycznie nimbów, złożonych z koncentrycznych kół na obrzeżu jest również często spotykanym elementem w Małopolskim malarstwie późnogotyckim z przełomu XV/XVI w. i pocz. XVI w. Występuje on w zmiankowanym wyżej obrazie św.Rodziny z Ołpina oraz tryptyku z Dębna Podhalańskiego. Występuje ono ponadto np. w Tryptyku z Dębna Podhalańskiego z początku XVI wieku, w obrazie Sacra Conversazione z Komorowic. Plastyczne nimby występują też w tryptyku z Bodzentyna, pędzla Mikołaja Czarnego z przełomu XV/XVI w., w obrazie św. Mikołaja z Tymowy z 1520 - 25 r., czy w obrazie Sacra Conversazione z Korzennej.
Czas powstania i problem autorstwa
W konkluzji powyższych rozważań omawiany obraz Sacra Conversazione z kościoła pisarzowickiego uznać można za dzieło późnogotyckie z pocz. XVI w. z kręgu krakowskiego.
Na podstawie ścisłych analogii formalnych typu głowy, rysów twarzy, stylizacji włosów Madonny, kształtu i sposobu malowania rąk o wydłużonych palcach z charakterystycznie lekko podgiętym kciukiem, związać można omawiany obraz z kręgiem warsztatowych dzieł Mistrz Rodziny Maryi, reprezentowanym głownie przez obraz Familia Christi z tryptyku z Ołpin, któremu T. Dobrowolski przypisuje obrazy z Rychnowa z Muzeum Narodowego w Warszawie, a W Juszczak tryptyk Bodzentyński i skrzydła tryptyku z Dębna Podhalańskiego oraz Sacra Conversazione z Korzennej, pow. Biała.
Analiza treściowa
Ujęcie Dzieciątka w pozycji zwróconej do Matki, która pochyla głowę i spogląda na Nie, świadczy o silnej więzi uczuciowej obu postaci. Podkreśla do gest lewej ręki Maryi wskazujący na Syna, a równocześnie jakby podtrzymujące tę dłoń Dzieciątka, w której trzyma ono jabłko. Biorąc pod uwagę znaczenie jabłka, jako symbolu Odkupienia, opisany wyżej gest Maryi interpretować można jako podkreślenie roli Syna-Odkupiciela. Natomiast podtrzymywanie dłoni Dzieciątka z jabłkiem, jako współuczestnictwa Maryi w dziele Odkupienia.
Półksiężyc pod stopami Maryi wzbogaca treści ideowe obrazu, podkreślając rolę Maryi - Matki - Dziewicy w pogromieniu szatana - zła.
Liturgiczna funkcja obrazu pisarzowickiego
O liturgicznej funkcji omawianego obrazu jako środkowej części ołtarza głównego wnioskować można z zestawienia jego układu ikonograficznego z potrójnym wezwaniem kościoła, wzmiankowanym w wizytacji bpa M. Oborskiego /1663-1665/: Matki Boskiej, św. Urbana i św. Marcina.
Przypuścić należy, że omawiana Sacra Conversazione stanowiła pierwotnie środkową część nieistniejącego obecnie tryptyku z ołtarza głównego. Sądzić tak można na podstawie drugiego obrazu późnogotyckiego, przedstawiającego św. Zofię z Trzema Córkami, umieszczonego w barokowym feretronie, zachowanym do chwili spalenia kościoła w Pisarzowicach. Oba obrazy posiadają analogiczny rysunek grawerunku złotego tła w postaci splatających się wici akantu o jednakowej stylizacji. Szczegółowa analiza porównawcza obu obrazów jest w tej chwili ze względów oczywistych niemożliwa. Porównanie zdjęcia feretronu św. Zofii z omawianym obrazem pozwala stwierdzić ogólnie, że wykazują one ponadto analogie formalne w zakresie stylistyki szat, typów twarzy i fryzur, sposobu malowania rąk, a także kształtu koron. Sądząc z wymiarów obrazu św. Zofii stanowił on jedną z czterech kwater skrzydeł bocznych tryptyku. Temat ikonograficzny należał do często stosowanych w programach późnogotyckich tryptyków Małopolskich.